Hersentumoren zijn de enige tumoren die door hun plaats in de hersenen een direct effect kunnen hebben op de persoonlijkheid en het psychisch functioneren. In het algemeen zijn de veranderingen in persoonlijkheid en gedrag voor de patiënt, familie en naasten moeilijker te hanteren dan de lichamelijke veranderingen, zelfs die van bijvoorbeeld een halfzijdige verlamming. Deze veranderingen worden in belangrijke mate veroorzaakt door de hersenschade door de tumor. Daarnaast kunnen ook de behandeling (operatie, radiotherapie, chemotherapie) en de medicijnen (dexamethason, anti-epileptica) leiden tot veranderingen in het denken en het gedrag.

Er kunnen algemene veranderingen in het functioneren optreden, maar ook veranderingen die afhankelijk zijn van de plaats van de tumor in de hersenen en van het feit of een tumor zich in de linker of rechter hersenhelft bevindt (zie figuur).

Frontaalkwab

Zo kunnen patiënten met een tumor in de frontaal kwab interesse verliezen in hun omgeving of kunnen zij geconfronteerd worden met stemmingsschommelingen en intellectuele achteruitgang. Daarnaast kunnen beperkingen ontstaan in het korte termijn geheugen (geheugen voor recente gebeurtenissen).

Parietaalkwab

Tumoren in de parietaal kwab kunnen op hun beurt leiden tot stoornissen in de waarneming. De patiënt kan bijvoorbeeld voorwerpen niet herkennen die hij aanraakt, kan links niet van rechts onderscheiden, of hij heeft problemen met het lezen.

Temporaalkwab

Tumoren in de temporaal kwab kunnen ondermeer aanleiding geven tot problemen met het zien, de reuk en het visueel geheugen. De patiënt kan dubbel zien en kan daarnaast last hebben van reukhallucinaties of kan uitval van een deel van het gezichtsveld hebben.

Occipitaalkwab

Tumoren in de occipitaalkwab geven vooral problemen met het zien. Zo kan er uitval van een helft van het gezichtsveld optreden.

Algemene veranderingen in het functioneren
Symptomen bij een tumor in de linker hersenhelft
Symptomen bij een tumor in de rechter hersenhelft
Enkele praktische adviezen

Algemene veranderingen in het functioneren

Veranderingen in het functioneren die niet direct samen lijken te hangen met een specifieke plaats van de tumor kunnen plaatsvinden op drie verschillende niveaus: cognitief (dat wil zeggen: in de verstandelijke vermogens), emotioneel en gedragsmatig.

Cognitieve veranderingen:

• Aandachts- en concentratiestoornissen: vertraagde snelheid van informatieverwerking, tragere denksnelheid, moeilijkheden met het concentreren en het richten en/of verdelen van aandacht
• Geheugenstoornissen: problemen in de opslag van informatie in het korte termijn geheugen, problemen in de overdracht van de informatie naar het lange termijn geheugen, problemen bij het oproepen van eenmaal opgeslagen informatie. Geheugenstoornissen kunnen in drukke situaties toenemen
• Stoornissen in de planning en uitvoering van doelgerichte handelingen: problemen met het formuleren van doelen, het plannen en uitvoeren van activiteiten. De effectiviteit van handelen kan verminderen door onder ander gebrek aan ziekte-inzicht
• Stoornissen in de waarneming en de beoordeling:
  • negeren van alles (lichaam en omgeving) aan de aangedane zijde van het lichaam (neglect)
  • blindheid in een deel van het gezichtsveld (hemianopsie)
  • moeite hebben met het herkennen van voorwerpen en afbeeldingen (agnosie)
  • moeite hebben met het gebruiken van voorwerpen (apraxie)
  • het niet snel kunnen overzien van wat men voor zich heeft
  • stoornissen in het ruimtelijk waarnemen
• Communicatiestoornissen: moeite hebben met het vormen van taal of met het begrijpen van taal (afasie), woordvindingsproblemen, problemen in de non-verbale communicatie, te veel praten en breedsprakigheid, informatie letterlijk nemen in plaats van symbolisch, gebruik van vreemde woorden / zinnen en aangedane spraak door verlamming van spieren die hiervoor nodig zijn (dysartrie)

Emotionele veranderingen:

• Primaire emotionele veranderingen: zijn het directe resultaat van de veranderingen in de hersenen. Er kunnen zich persoonlijkheidsveranderingen voordoen (de rem op emoties is weg en de patiënt kan niet meer nuanceren). Dit kan leiden tot asociaal gedrag, vloeken, agressie, snel huilen, een geprikkelde stemming, depressies en overspannenheid
• Snel moe, gevoelig voor licht, drukte en lawaai, maar dit is zeker niet bij alle patiënten zo
• Secundaire emotionele veranderingen: ontstaan als reactie van de patiënt op de vaak vreemde symptomen van de tumor
• Reacties van rouw als gevolg van het verlies van een functie of van de onzekere toekomstperspectieven. Voor meer informatie over hoe een rouwproces werkt, kijk bij Reacties bij sterven en rouw

Gedragsveranderingen:

• Verstoorde sociale waarneming en sociaal bewustzijn: naarmate de grootte van de tumor toeneemt, kan de mogelijkheid tot zelfbewustzijn en de zelfbeoordeling afnemen
• Verstoorde controle: impulsiviteit, rusteloosheid, ongeduld, niet in staat zijn tot spontaniteit en flexibiliteit
• Het niet in staat zijn te leren van ervaringen
• Catastrofereactie: een sterk emotionele reactie, vooral bij confrontatie met dingen die niet goed gaan. Andersom komt ook voor, n.l. dat de patiënt onverschillig reageert in emotionele situaties
• Specifieke emotionele veranderingen: apathie, kinderlijkheid, verhoogde reactiviteit of impulsiviteit, prikkelbaarheid, ontremming, dwanglachen of -huilen, agressie, afgenomen of juist toegenomen seksuele interesses
• Verlies van zelfredzaamheid. Dit kan leiden tot een afhankelijke opstelling en initiatiefloos gedrag. De patiënt kan hierdoor niet voor vol aangezien worden, hetgeen kan leiden tot frustraties, woede-uitbarstingen en gevoelens van machteloosheid en depressiviteit

naar boven

Symptomen bij een tumor in de linker hersenhelft

Cognitieve veranderingen:

• Neglect rechts: minder aandacht voor de door de tumor aangedane lichaamszijde en de ruimte daar omheen
• Afasie: moeilijkheden met taal: spreken, taalbegrip, lezen, schrijven. De mate van afasie kan erg verschillend zijn per persoon
• Dysartrie: onduidelijke spraak, doordat de spieren voor het spreken (tong, wang, lippen) zijn verlamd. Hierdoor worden de woorden vervormd en minder verstaanbaar. Dit kan ook komen doordat de ademhaling en de stem niet goed samenwerken, met als resultaat: zachtere stem, hakkelende spraak met onverwachte pauzes
• Apraxie: de patiënt weet niet meer goed hoe hij moet handelen
• Agnosie: het niet meer kunnen herkennen van voorwerpen, geluiden of gezichten, hoewel de zintuigen wel werken
• Moeite hebben met het onthouden van de volgorde van gebeurtenissen
• De begrippen links en rechts worden verwisseld
• Rekenen: zelfs simpele sommen kunnen problemen opleveren

Emotionele veranderingen:

• Gebrekkig zelfvertrouwen en somberheid, afgewisseld met machteloze woede

Gedragsveranderingen:

• Langzaam, onzeker en angstig gedrag, omdat de patiënt zich goed bewust is van wat er aan de hand is
• Teruggetrokkenheid en minder initiatief

naar boven

Symptomen bij een tumor in de rechter hersenhelft

Cognitieve veranderingen:

• Agnosie: het niet meer kunnen herkennen van voorwerpen, geluiden of gezichten, hoewel de zintuigen wel werken, ook is soms het ruimtelijk voorstellingsvermogen verminderd
• Stoornissen in waarnemen en denken
• Onduidelijke spraak
• Verkeerd inschatten van tijd
• Neglect links: minder aandacht voor de door de tumor aangedane lichaamszijde en de ruimte daar omheen. Hieronder een voorbeeld van een patiënt met een neglect voor links. De patiënt is gevraagd een klok te tekenen.

• Geen of verminderd ziekte-inzicht

Emotionele veranderingen:

• Veranderd gevoel voor humor
• Vlakkere emoties, waardoor de patiënt onverschillig overkomt

Gedragveranderingen:

• Geen of verminderd ziekte-inzicht -> overmoedig en riskant gedrag, ongevoeligheid voor correcties of adviezen
• Impulsiviteit en gejaagdheid -> ziet er onrustig en chaotisch uit. De patiënt kan lastig structuur en orde aanbrengen

naar boven

Enkele praktische adviezen

Voor een aantal veel voorkomende psychische symptomen volgen beknopt een aantal adviezen om met de eerder genoemde veranderingen / beperkingen in de praktijk om te kunnen (leren) gaan:

• Traagheid en vermoeidheid: Houd bij dagindeling en speciale plannen rekening met het trage (denk)tempo, wissel activiteiten regelmatig af met pauzes, gun uzelf en de patiënt de tijd
• Aandacht en concentratie: Werk bij voorkeur in een rustige omgeving, deel taken op in meerdere stukken en werk niet te lang achter elkaar, breng structuur aan in de dag, neem voldoende de tijd en las regelmatig pauzes in, kijk op welk deel van de dag u het beste een bepaalde activiteit kan doen, maak een activiteit af voordat u aan een andere activiteit begint
• Geheugen: aangezien veel patiënten klagen over hun geheugenprestaties is hier een apart hoofdstuk aangewijd. Lees meer hierover bij omgaan met geheugenproblemen
• Planning en structuur: Zorg voor een dagelijks / wekelijks vast patroon, maak een volgorde waarin activiteiten uitgevoerd worden, vermijd chaotische situaties, kies bij voorkeur bekende activiteiten, stop met activiteiten die niet lukken en probeer ze later nog eens
• Oriëntatie: Geef voorwerpen een vaste plaats en breng vaste volgordes en ritmes aan in dagelijkse handelingen en activiteiten, bedenk oriëntatiesteuntjes
• Waarnemen: Leg dingen op dezelfde plek, wees extra voorzichtig in het verkeer, help de patiënt door feedback te geven (de patiënt is zich er soms niet van bewust dat hij dingen over het hoofd ziet)
• Communicatie: Breid de communicatieve mogelijkheden uit en vermijd communicatie niet. Naasten kunnen regelmatig samenvatten wat u gezegd heeft, vragen herhalen, blijven luisteren en observeren. Spreek in eenvoudige en korte zinnen en helder een misverstand door communicatiestoornissen altijd op. Ga indien nodig op zoek naar hulpmiddelen voor de patiënt om de communicatie te verbeteren
• Omgaan met beperkingen: Probeer de realiteit te aanvaarden, probeer nieuwe manieren van omgaan met problemen samen uit te breiden, licht buitenstaanders in over een goede manier van omgaan met de patiënt, leer hoe je om hulp kan vragen, zoek passende activiteiten op. De naasten moeten alle pogingen waarderen, ook al zijn ze mislukt, stimuleer dat de patiënt dingen zelf doet
• Zelfinzicht: Verbeter de patiënt bij over- en onderschatting van zijn eigen capaciteiten, voorzie toekomstige problemen en probeer hier alvast structuur in aan te brengen
• Anders zijn: Pas de eigen verwachtingen aan de reële mogelijkheden aan, probeer te accepteren dat 'het gaat zoals het gaat', benoem positieve ervaringen, zoek oplossingen voor de huidige situatie, biedt de patiënt duidelijkheid en wees voor uzelf consequent in wat u wel en niet accepteert
• Gevoelsuitingen: Ga na wanneer prikkelbaarheid of agressie het meest voorkomt en houdt hier rekening mee, probeer gevoelsuitingen uit te lokken bij gevoelsvervlakking, bij impulsiviteit: eerst denken dan doen. Bij een depressie hulp zoeken van de huisarts voor medicatie. Help de patiënt door grenzen te stellen, ga niet mee in onbeheerste emoties

naar boven