Veranderingen in verstandelijke vermogens & gedrag

Hersentumoren zijn de enige tumoren die door hun plaats in de hersenen een direct effect kunnen hebben op de persoonlijkheid en het psychisch functioneren. In het algemeen zijn de veranderingen in persoonlijkheid en gedrag voor de patiënt, familie en naasten moeilijker te hanteren dan de lichamelijke veranderingen, zelfs die van bijvoorbeeld een halfzijdige verlamming. Deze veranderingen worden in belangrijke mate veroorzaakt door de hersenschade door de tumor. Daarnaast kunnen ook de behandeling (operatie, radiotherapie, chemotherapie) en de medicijnen (dexamethason, anti-epileptica) leiden tot veranderingen in het denken en het gedrag.

lees meer

Er kunnen algemene veranderingen in het functioneren optreden, maar ook veranderingen die afhankelijk zijn van de plaats van de tumor in de hersenen en van het feit of een tumor zich in de linker of rechter hersenhelft bevindt (zie figuur).

Schematische voorstelling van de hersenen met de centra voor beweging, gevoel, taal (om te spreken en te verstaan), en voor het zien, waarvan beschadiging een stoornis geeft van de betreffende functie. Naast deze zogenaamde eloquente gebieden zijn er 'stille' gebieden, waar functies zetelen, die niet opvallend gestoord raken bij beschadiging van het gebied, omdat ze kennelijk vervangbaar zijn door soortgelijke functies in andere gebieden.

Frontaalkwab

Zo kunnen patiënten met een tumor in de frontaal kwab interesse verliezen in hun omgeving of kunnen zij geconfronteerd worden met stemmingsschommelingen en intellectuele achteruitgang. Daarnaast kunnen beperkingen ontstaan in het korte termijn geheugen (geheugen voor recente gebeurtenissen).

Parietaalkwab

Tumoren in de parietaal kwab kunnen op hun beurt leiden tot stoornissen in de waarneming. De patiënt kan bijvoorbeeld voorwerpen niet herkennen die hij aanraakt, kan links niet van rechts onderscheiden, of hij heeft problemen met het lezen.

Temporaalkwab

Tumoren in de temporaal kwab kunnen ondermeer aanleiding geven tot problemen met het zien, de reuk en het visueel geheugen. De patiënt kan dubbel zien en kan daarnaast last hebben van reukhallucinaties of kan uitval van een deel van het gezichtsveld hebben.

Occipitaalkwab

Tumoren in de occipitaalkwab geven vooral problemen met het zien. Zo kan er uitval van een helft van het gezichtsveld optreden.

Algemene veranderingen in het functioneren
Symptomen bij een tumor in de linker hersenhelft
Symptomen bij een tumor in de rechter hersenhelft
Enkele praktische adviezen

Algemene veranderingen in het functioneren

Veranderingen in het functioneren die niet direct samen lijken te hangen met een specifieke plaats van de tumor kunnen plaatsvinden op drie verschillende niveaus: cognitief (dat wil zeggen: in de verstandelijke vermogens), emotioneel en gedragsmatig.

Cognitieve veranderingen:

• Aandachts- en concentratiestoornissen: vertraagde snelheid van informatieverwerking, tragere denksnelheid, moeilijkheden met het concentreren en het richten en/of verdelen van aandacht
• Geheugenstoornissen: problemen in de opslag van informatie in het korte termijn geheugen, problemen in de overdracht van de informatie naar het lange termijn geheugen, problemen bij het oproepen van eenmaal opgeslagen informatie. Geheugenstoornissen kunnen in drukke situaties toenemen
• Stoornissen in de planning en uitvoering van doelgerichte handelingen: problemen met het formuleren van doelen, het plannen en uitvoeren van activiteiten. De effectiviteit van handelen kan verminderen door onder ander gebrek aan ziekte-inzicht
• Stoornissen in de waarneming en de beoordeling:
  • negeren van alles (lichaam en omgeving) aan de aangedane zijde van het lichaam (neglect)
  • blindheid in een deel van het gezichtsveld (hemianopsie)
  • moeite hebben met het herkennen van voorwerpen en afbeeldingen (agnosie)
  • moeite hebben met het gebruiken van voorwerpen (apraxie)
  • het niet snel kunnen overzien van wat men voor zich heeft
  • stoornissen in het ruimtelijk waarnemen
• Communicatiestoornissen: moeite hebben met het vormen van taal of met het begrijpen van taal (afasie), woordvindingsproblemen, problemen in de non-verbale communicatie, te veel praten en breedsprakigheid, informatie letterlijk nemen in plaats van symbolisch, gebruik van vreemde woorden / zinnen en aangedane spraak door verlamming van spieren die hiervoor nodig zijn (dysartrie)

Emotionele veranderingen:

• Primaire emotionele veranderingen: zijn het directe resultaat van de veranderingen in de hersenen. Er kunnen zich persoonlijkheidsveranderingen voordoen (de rem op emoties is weg en de patiënt kan niet meer nuanceren). Dit kan leiden tot asociaal gedrag, vloeken, agressie, snel huilen, een geprikkelde stemming, depressies en overspannenheid
• Snel moe, gevoelig voor licht, drukte en lawaai, maar dit is zeker niet bij alle patiënten zo
• Secundaire emotionele veranderingen: ontstaan als reactie van de patiënt op de vaak vreemde symptomen van de tumor
• Reacties van rouw als gevolg van het verlies van een functie of van de onzekere toekomstperspectieven. Voor meer informatie over hoe een rouwproces werkt, kijk bij Reacties bij sterven en rouw

Gedragsveranderingen:

• Verstoorde sociale waarneming en sociaal bewustzijn: naarmate de grootte van de tumor toeneemt, kan de mogelijkheid tot zelfbewustzijn en de zelfbeoordeling afnemen
• Verstoorde controle: impulsiviteit, rusteloosheid, ongeduld, niet in staat zijn tot spontaniteit en flexibiliteit
• Het niet in staat zijn te leren van ervaringen
• Catastrofereactie: een sterk emotionele reactie, vooral bij confrontatie met dingen die niet goed gaan. Andersom komt ook voor, n.l. dat de patiënt onverschillig reageert in emotionele situaties
• Specifieke emotionele veranderingen: apathie, kinderlijkheid, verhoogde reactiviteit of impulsiviteit, prikkelbaarheid, ontremming, dwanglachen of -huilen, agressie, afgenomen of juist toegenomen seksuele interesses
• Verlies van zelfredzaamheid. Dit kan leiden tot een afhankelijke opstelling en initiatiefloos gedrag. De patiënt kan hierdoor niet voor vol aangezien worden, hetgeen kan leiden tot frustraties, woede-uitbarstingen en gevoelens van machteloosheid en depressiviteit